AZWA: de echte opgave begin nu

Dat preventie een grotere rol moet krijgen staat nauwelijks nog ter discussie. Het Prognosemodel Zorg en Welzijn rekent met 23 procent groei van de personeelsvraag tussen 2024 en 2035 en een verwacht tekort van 301.000 werkenden eind 2035. AZW-Info raamt voor 2034 een tekort van bijna 305.000 werknemers als de trends doorzetten. Dat is geen abstract cijfer. Het betekent langere wachttijden, hogere werkdruk en een groeiende kloof tussen wat mensen nodig hebben en wat professioneel geleverd kan worden. De druk op de zorg loopt de komende jaren snel op.

Met het Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord (AZWA) krijgt de beweging van zorg naar gezondheid een nieuw vervolg. Waar het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond & Actief Leven Akkoord (GALA) vooral richting gaven, verschuift de aandacht nu naar uitvoering. Vanuit mijn ervaring in de publieke gezondheidszorg, zorg en het sociaal domein zie ik dat dit precies het punt is waarop het spannend wordt. Niet langer staat de vraag centraal waarom preventie belangrijk is, maar hoe we basisoorzaken aanpakken in plaats van pleisters plakken. Het akkoord biedt middelen, ruimte en richting. Tegelijkertijd geldt: succes ontstaat niet uit een akkoord, maar uit de manier waarop regio’s samenwerken, kiezen en uitvoeren.

De timing helpt daarbij niet. Regio’s moeten hun werkagenda’s in korte tijd opstellen, vlak voor én tijdens de zomervakantie. Om de plannen door colleges te laten vaststellen, een voorwaarde om AZWA-middelen te verkrijgen, moeten ze medio september klaar zijn. Dat maakt de verleiding groot om te kiezen voor een snelle, ‘quick & dirty’ versie. Begrijpelijk, maar risicovol. Want een werkagenda die vooral bedoeld is om een deadline te halen, is nog geen breed gedragen veranderagenda.

Ruimte voor regionale keuzes

Een sterk punt van AZWA is dat niet alles centraal wordt voorgeschreven. Gezondheidsvraagstukken verschillen per regio. Een gebied met sterke vergrijzing vraagt om andere accenten dan een stedelijke omgeving waar gezondheidsverschillen, mentale problematiek of leefstijlproblematiek nadrukkelijker spelen. Die ruimte is nodig om aan te sluiten bij de lokale context.

Maar diezelfde ruimte maakt de uitvoering complex. Gemeenten, zorgorganisaties, welzijnspartijen, GGD’en, verzekeraars en inwoners moeten elkaar vinden rond gezamenlijke doelen. Dat vraagt meer dan bestuurlijke instemming. Het vraagt dat partijen elkaars taal, belangen en mogelijkheden kennen. Juist daarom is regionale samenwerking geen middel op papier, maar een voorwaarde om preventie, vroegsignalering en ondersteuning in de leefwereld van inwoners echt werkend te krijgen.

Van zorg naar gezondheid betekent ook: van systeem naar samenleving

Gezondheid ontstaat niet alleen in spreekkamers, maar in het dagelijks leven van mensen. Wonen, werk, inkomen, sociale verbindingen, leefomgeving en mentale veerkracht beïnvloeden of mensen gezond kunnen leven. Daardoor komt het sociaal domein nadrukkelijker in beeld.

Die verschuiving is logisch, maar niet zonder risico. Als we druk uit de zorg willen halen door meer te verwachten van gemeenten, welzijn, vrijwilligers en lokale netwerken, moeten we ook investeren in de randvoorwaarden in buurten, wijken en laagdrempelige ondersteuning. Anders verplaatsen we de druk binnen het systeem. Dan voorkomen we misschien een zorginfarct, maar creëren we een welzijnsinfarct.

Precies daarom vraagt AZWA niet alleen om plannen, maar om relationeel werk. Investeren in elkaar kennen. Begrijpen wie welke rol heeft. Zien waar professionals elkaar kunnen versterken. Alleen dan wordt het mogelijk om ketens beter te organiseren, signalen eerder op te pakken en inwoners daadwerkelijk te motiveren en ondersteunen om gezonder te leven.

De kracht van inwoners verdient een centrale plek

In discussies over preventie gaat veel aandacht uit naar programma’s, financiering en afspraken. Dat is nodig. Maar de basis voor een gezond leven vormt zich uiteindelijk in buurten, verenigingen, sociale netwerken en gemeenschappen. Inwoners weten vaak goed wat in hun omgeving speelt en wat wel of niet aansluit.

AZWA vraagt daarom niet alleen samenwerking tussen organisaties, maar ook ruimte voor inwoners om mee te denken, initiatief te nemen en mede-eigenaar te zijn van oplossingen. Voorzorgcirkels, buurtinitiatieven en lokale netwerken zijn geen bijzaak. Ze laten zien dat gezondheid en welzijn niet uitsluitend door professionals worden georganiseerd, maar juist in gemeenschappen worden opgebouwd.

Houd ruimte voor leren en vernieuwen

De druk om resultaat te laten zien is begrijpelijk. Middelen moeten verantwoord worden en bestuurders willen weten wat werkt. Maar preventie laat zich niet altijd direct meten. Vernieuwing begint vaak klein, lokaal en experimenteel. De maatschappelijke waarde wordt soms pas zichtbaar nadat ermee is gewerkt, geleerd en bijgestuurd.

De uitdaging voor AZWA is daarom om uitvoering en leren te combineren. Niet alles hoeft vooraf volledig bewezen te zijn om waardevol te kunnen zijn. Wel moeten regio’s scherp zijn op wat zij willen bereiken, welke inwoners zij beter willen bereiken en hoe zij samen volgen of de aanpak verschil maakt.

De echte opgave begint nu

AZWA biedt een kans om de beweging naar gezondheid concreter te maken. Die kans wordt alleen benut als regio’s na het verkrijgen van middelen niet achteroverleunen omdat de deadline is gehaald, maar proactief blijven investeren in samenwerking en het doorbreken van (financiële) schotten. Het grootste risico van AZWA is in eerste instantie niet te weinig geld, maar te weinig samenwerking. De werkagenda is daarmee niet het eindpunt, maar het begin van een uitvoeringspraktijk waarin preventie, sociaal domein en zorg elkaar daadwerkelijk versterken.

Laten we bij de uitvoering daarom scherp zijn op regionale samenwerking. Niet als vergaderstructuur, maar als dragende kracht onder de verschuiving van zorg naar gezondheid. Alleen zo wordt preventie een langzame, maar echte beweging richting gezondheid. En alleen zo voorkomen we dat de oplossing voor het zorginfarct leidt tot een nieuwe overbelasting aan de voorkant van het veld.

De preventiebeweging doorzetten

Het is nu nog belangrijker om samen te blijven zoeken naar wat in de uitvoering echt werkt. Hoe komen regio’s snel tot een plan én houden ze de verbinding vast? Hoe voorkomen we dat bestuurlijke druk de uitvoering verdringt? En hoe zorgen we dat preventie geen extra opdracht aan de rand wordt, maar een echte beweging richting gezondheid? Ik ga graag met je in gesprek hierover.