Waarom AI zonder strategie niet werkt in het publieke domein

In het publieke domein draait alles om maatschappelijke waarde. Juist daarom moeten keuzes over AI weloverwogen, transparant en strategisch zijn. Toch ziet Jos van Peperstraten, AI-lead business consultancy bij Morgens Conclusion, dat de praktijk vaak anders is.

AI groeit, maar structurele verandering blijft uit

“De inzet van AI in het publieke domein groeit enorm,” vertelt Jos. “Overheidsinstellingen en startups zijn volop bezig. Van transcriptietools bij gemeenteraadsvergaderingen tot Copilot in het onderwijs en AI-ondersteuning bij triage in de zorg. Mooie initiatieven, maar de structurele verandering blijft vaak uit.

Wat ontbreekt? Leiderschap,” zegt Jos resoluut. “Het echt verbinden aan strategische doelstellingen en de bijbehorende veranderopgave op drie niveaus: mens, proces en product of service. Zonder die koppeling ontbreekt implementatiekracht en blijven kansen onbenut.”

Het tempo van AI versus het verandervermogen

“AI ontwikkelt zich razendsnel,” legt Jos uit. “Maar organisaties zijn daar niet op ingericht. Structuren, processen en cultuur lopen achter. De verleiding is groot om ‘iets met AI’ te doen, snel en zichtbaar. Maar AI vraagt om fundamentele keuzes. Het gaat niet alleen om tools, maar om herinrichting van werk. Wie voert straks nog het gesprek met studenten of patiënten? Hoe behoud je waarde? En wie bewaakt de data?”

Drievoudige transformatie: mens, proces, product

“AI is geen enkele verandering, het is driedubbel,” benadrukt Jos. “Werkprocessen, producten of services én mensen. Het vraagt om ander werk, andere vaardigheden en andere manieren van organiseren. De menskant wordt vaak onderschat. Er wordt getraind, maar de vertaalslag naar de praktijk is stroef. Niet iedereen voelt zich comfortabel met nieuwe tools, en het generatieverschil wordt steeds zichtbaarder.

Jongeren pakken nieuwe tools sneller op, terwijl oudere collega’s juist ervaring hebben om AI-output te beoordelen, maar zich soms minder zeker voelen bij de technologie. Bestuurders moeten daarom faciliteren, niet alleen inspireren. Een heldere visie, ruimte om te experimenteren en concrete kaders zijn essentieel. Het gaat om richting én inrichting: dialoog voeren, structuren aanpassen en kennis delen.”

Van pilots naar strategie

“Veel organisaties blijven hangen in pilots,” zegt Jos. “Ideeën genoeg, maar zelden vertaald naar structurele toepassingen. Vaak ontbreekt een strategisch kader waarin AI een plek krijgt. Zolang AI niet is gekoppeld aan organisatiedoelen, blijft het vrijblijvend. In onderwijs en zorg zijn er groeifondsen, maar regie ontbreekt.

De echte vraag is niet: welke technologie gebruiken we? Maar: hoe zetten we technologie verantwoord, strategisch en doelgericht in.”

Leiderschap als sleutel

“Leiderschap is cruciaal,” stelt Jos. “Het begint met visie. Welke waarde wil je als publieke organisatie leveren? Hoe helpt AI daarbij? En hoe neem je mensen mee? Een AI-strategie is geen bijzaak, het is onderdeel van je missie. Het raakt alles: van HR-beleid tot procesinrichting en de vraag welke taken wel of niet geautomatiseerd mogen worden.

Zonder leiderschap verzandt AI in goedbedoeld hobbyisme. Er is richting en draagvlak nodig.”

Tijd om te kiezen

“De publieke sector bewaakt iets unieks: het publieke belang,” besluit Jos. “Juist daarom zijn keuzes over AI zo belangrijk. Als overheid kun je het je niet veroorloven om technologie zijn gang te laten gaan. Je moet sturen op ethiek, veiligheid, effectiviteit én maatschappelijke waarde.”